Dolin go ledjen nuorra, bargen freelance-doaimmaheaddjin ja isken vuovdit ságaid sápmelašvuođa birra mátta govvabláđiide ja fuomášin man nannosit rájálaš fáddá lei. Ođashoavddain ledje iežaset oainnut, maid sápmelašvuođas sáhtii dadjat, ja jos plánat eai deavdán sin eavttuid, de sii ákkastalle biehttaleami ná: ”Mis lea juo dán jagi leamašan okta sáhka sámiid birra – lohkkit dolket, juos lea menddo ollu!”

Hábmejin duvle dábálaš suopmelačča gova sámiid birra 1960- ja 1970-logus nu ahte dutken njealje suopmelaš govvabláđi artihkkaliid ja reportášaid mat laktásedje sámiide jagiid 1965–1975. Čielggai ahte sámiid birra ii galgan muitalit menddo dávjá. Apu-bláđđi čálii jahkelogis oktiibuot gávcci sága, nappo vuollel ovtta sága jagis, Hymy-bláđđi ain uhcit. Viikko-bláđđi lei viššaleamos: sullii beannot sága jagis.

Dutken maiddái Kaltio jahkegerddiid dan áigodagas. Logi jagis almmustuvve oktiibuot oktanuppelot sámesága, nappo sullii okta jagis – earret 1966 čállojuvvon temánummira, mii bonjai dili: das ledje ovcci čállosa sámiid birra. Daid vuođul áigodaga boađus lei sullii guokte čállosa jagis. Maiddái čállit rivde go temánummira čálliin guđas ledje ieža sámit.

Lappalaččas sápmelažžii

Dilli ii rievdan vaikko geahčastin Kaltio čállosiid dan vuođđudeame (1945) rájes. Vuosttas guovtte jahkelogis ságat ledje hui unnán, dego sámiid boazodili veardideapmi samojediid vieruide dahje Jaakko Fellmanna rolla sámebáhppan. Čálliin dušše Aslak Outakoski lei sápmelaš, muhto songe čálii Davvi-Nuortabađaeatnama lossaindustriija birra.

Muhtun čállosat Reino Rintees dahje Karl Nickulis válde beali ”lappalaškultuvrra” dillái Suomas. Lappalaš-dearbmahan geavahuvvui Suoma medias 1960- ja 1970-logu rádjai, vaikko ovdamearkka dihtii sámit ja sámeustibiid searvvit geavahedje namahusa ”sápmelaš” virggálaš áššegirjjiin sođiid nohkama jagiid rájes.

Lappalaš-doabage orui dávjá čatnamin sápmelašvuođa historjái dušše beare fenomenan. Logijagis 1965–1975 temánummira olggobealde bohciidahtii ságastallama sámiid álgovuolgga, (Nils-Aslak Valkeapää ja U. V. Halonen sierra), birkalaččaid ja sámiid gaskavuođat, Kemi-Lappi ođđaássan, dulkojumit sámiid jorgalahttimis ja ”vieljagoddima anatomia” (Kyösti Julku). Dálááigge temá govvida eanet ”eskimoid ja sámiid boahtteáigi”, gielladilli Ohcejogas ja sámi girjjálašvuođa riegádahttinávttat.

Čálliin ledje sámeustibat dego Halonen ja Tuomo Itkonen, go fas Oulu universitehta varas historjjá professor Julku ovddastii nuorat buolvva. Valkeapää lassin sámit ledje Pekka Lukkari ja nuorra Tuomas Magga. Henrik Forsius lei sámiid vuogáiduvvama, riikkaidgaskasaš prošeavtta jođiheaddji dutki, gean bajilčállagis oidnui doahpagiid rievdan: son geavahii vel inuihtain dearpma eskimo, muhto Julku láhkai son geavahii sápmelaš-sáni lappalaš-dearpma sajis.

Dat ahte sápmelašvuohta bázii vánis fáddán, sáhttá hirpmástuhttit, muhto ášši máhccá Kaltio iešmearrideapmái ”davvisuopmelaš” kulturbláđđin. Dávjá jurddašuvvo ahte Davvi-Suoma doaba čujuha olles dálááigge davvi Supmii. Rievtti mielde vel Ruoŧa áigge rádji gessojuvvui davvin sámi siiddaid rádjai dassážii go Ruošša áigge Lappis šattai Oulu leatna ja dan maŋŋá Suoma oassi.

Dálá Mátta-Lappi govvideaddji dearbma ”Peräpohja/-pohjola” govvida dan bures: dat lei davvi Suoma bahtošis – dieđusge máddin go geahččá. Go jagis 1938 guovttádaste Oulu leana, ja Lappi leatna šattai, de vuot Davvi-Suopma mearkkašii eará go Lappi, nappo máttit guovllu, Davvi-Nuortabađaeatnama ja Kainuus. Kaltio vuođđudeaddjit Oulus loktejedje bajilčállagis dán ”davvisuopmelaš” vuoiŋŋa, vaikko Roavvenjárggage mearkkašupmi stuorui gululdaga bláđi sisdoalus. Sápmelašvuohta goittotge vánui.

Nuorra sámiid njunušjoavku

Jagis 1966 sámenummir lei dearvvas ja beanta radikála biegga Kaltio sisdollui. Dan doaimmahii 23-jahkásaš Nils-Aslak Valkeapää, gii lei aiddo álggaheamen iežas karriera máŋgga suorggis. Seamma geasi son juoiggai almmolaččat Avvila eanadoalločájáhusas ja barggai govvejeaddjin 1966 Apu-bláđi ságas, mas nubbi boahttevaš sámegirječálli Rauna-Magga Lukkari muitalii sámenuoraid davviriikkalaš deaivvadeamis. Kaltio veahkkin Valkeapää lei álggahan juo ovdalis.

Temánummiris nuora sámebuolvva jietna gullogođii vuosttas háve suopmelaš almmusvuođas. Dálá kultuvrra temát oidnojedje juo ságaid bajil- ja vuollečállagiin: ”Soardojagit”. ”Máinnas áddemeahttunvuođas”. ”Olmmošmeahttun skuvlalágádus – Jierpmi ja dovddu gefodat – Dološáigásaš oahppogirjjit ja čállinmáhtohis oahpaheaddjit – Olmmošmeahttun ásodagat”. ”Searvesápmelašvuođa birra”.

Nummir álggii sámegirječálli Johan Turi sitáhtaiguin ja sisttisdoalai Paulus Utsi divttaid maid Lukkari lei jorgalan suomagillii, muhto ovdanbuvttii maiddái nuorra Kirsti Paltto divttaid. Gaskkas ledje bihtážat maŋimuš davviriikkalaš sámekonferánssa loahppacelkosiin. Oaivečállagis Valkeapää muitalii sámiid ossodaga máilmmiviidosaš lihkadusas, mas sordojuvvon álbmogat boltasit dáistalit iežaset rivttiid beales.

Son gárttai hállat sámegiela dili birra Davviriikkain ja Suomas: ”Olu sámit oahpahit mánáidasaset vierrogiela, amaset mánát dárbbašit gillát aŋkke giela dihtii fuonit vuolggasaji earáid ektui. Dát lea jierbmás dahku, iige dan oaččošii dubmet. Dubmet galggašii baicce dan siva, mii bidjá sámegiela geavaheaddjiid fuonit dillái.” Čálli ávžžuhii govahallat dili, mas suoma-, dáro- ja ruoŧagiela lonuhivčče skuvllas eaŋgalasgiellan.

Oula Näkkäläjärvi čiekŋudii temá skuvlla ja ásodagaid rollain ja mo dat gáidadit mánáid sin kultuvrras ja vieruin: ”Velge lea soaiggus go jurddašan dan áigodaga. Bálvalus soahteveagasge lei guoibmát go skuvlavázzin Rivdula ja Anára ásodagain. Lean sihkkar das ahte dakkár lágádus ii leat buorre máná gárggiideapmái.”

Maiddái Iisko Sara álggahii sámegiela árvodásis, mas son oinnii riikkaidgaskásaš áigodagas positiiva ovdánemiid. Son goittotge váruhii: ”Giella lea ožžon nu mearihis stuorra sajádaga sámeáššiid fuolaheamis, ahte dakkár áššit dego sámiid sosiála dorvvolašvuohta ja ealáhusdoaimma ovddideapmi ja vuoigalašvuođa ollašuhttin leat hilgásan.”

Suohpan ja Kaltio

Ieš doaimmahin Kaltio sámetemánummira guhttanuppelot jagi Valkeapää maŋŋá nappo jagis 1982. Dovddastan ahte in diehtán Kaltio-bláđis dahje ovddit temánummirisge olus maidige. Kaltios eai ovddit jagiinge gávdnon nu galle čállosa sámefáttáid birra ja čálliinge dušše Veikko Holmberg (1980) lei sápmelaš.

Jurdda temánummiris šattai oassin iežan áiggi nuorra sámebuolvva aktivitehtain. Leimmet ovdal vuođđudan studeantasearvvi Suohpana, mas ledje aktiivvalaš doaimmat Oulu universitehta ja Lappi allaskuvlla sámenuoraid gaskkas. Duođai áŋgirit čuovuimet nu gohčoduvvon Álttá stuimmiid nappo Áltá-Guovdageainnu buođu huksemis badjánan gičču, mas sámit gárte čuožžilit stáhta vuostá. Máŋggas mis oassálastege miellačájáhusaide báikki alde aŋkke muhtun muttus.

Ođđajagimánu 1981 loahpalaš stuibmi báikki alde bázii mus meattá, muhto čálašin bealiváldi artihkkaliid Oulu ylioppilaslehtii. Mátkkošteimmet maiddái Helssegii čájehit miela Norgga ambassáda ovdii. Suohpan lei aktiiva davviriikkaid Sámi Álbmoga Nuoraid Searvvi (SÁNS) vuođđudeamis ja doaimmas.

Suohpanis badjánii jurdda loktet min jiena temánummiriid doaimmaheami bokte heivvolaš oktavuođain. Sámegielat Sápmelaš-bláđi sierranummir lei nannosit iežamet joavkku duodji, go fas Kaltio vuođđuduvai eanet earáin diŋgojuvvon artihkkaliidda. Jagis 1981 Kaltio šattai mu ovddasvástádussan oaivedoaimmaheaddji Martti Asunmaa ja doaimmahanrefereanta Jorma Westerlunda vuolde.

Jurddašin ahte temánummira ii leat eará go ráhkastit dego mu ovddit hoavda Johan Nuorgam Anára sámemuseas lávii dadjat. Sápmelaš oahppan olbmuid ja čálliid lohku lei sturron nu, ahte válden gudneáššin sihkkarastit temánummira sisttisdoallat nu olu sápmelaš čálliid go vejolaš. Mun maid imaštallen manin giige eará ii lean fuobmán dán, dasgo dábálaččat sámiid birra čállet buot earát go sámit ieža.

Mu arvvosmahtii go buohkat geaid jerren, lohpidedje movttegit oassálastit – ”das ii mana guhká go lea gárvvis”. Proavás Nilla Outakoski, gean bovdejin telefovnnas čállit ovdamearkka dihtii sámiid searvedoaimma birra sođiid maŋŋá nannii mu optimismma. Son lei máŋgii muitalan dan birra nu ahte ”dálááigge sámepolitihkas ii leat mihkkige ođđa áššiid – mii hutkkaimet juo buot sođiid maŋŋá”.

In velge dieđe, mo dat lihkostuvai, ahte go riŋgejin Nillai njealje-viđa áigge eahkedis, de ožžon sus artihkkala reivve bokte juo maŋit beaivve – dađi bahábut peannain čállon teavstta. Vuosttas čálus lei juo ožžojuvvon!

Dasa buot bisániige aŋkke jahkebeallái. Gárten riŋget guktii ja logemat hávege čálliide, geat ledje ain movttegat ja aiddo gárvvisteamen dahje álggaheamen čálloseaset. Galggašii dušše čohkkedit ja dat livččii dalle gárvvis.

Ieš čállen hilbes ja polemalaš artihkkala bajilčállagiin ”Diehtemeahttunvuođa historjá”, mii guoskkai boares mátkegovvádusaid áddejumiid sámiid birra. Suohpanlaš ustiban, maŋŋeleappos jurista Esko Aikio álggahii dan vuođul reivvelonohallama muinna fáttás, mo ieš sáhttá vealtit stereotiippalašvuođa go dulko stereotiippalalaš oainnuid.

Maŋŋeleappos leange sávvan ahte giige ii čujuhivčče mu artihkkalii ”professor Lehtola” diehtočálusin, dasgo iešge lean geahččan dan ovttabealagin. Maiddái buotlágan sátnebotnjamat reahkkájitge ”unohisvuođaid márkaniin” go ”okta čábbe” fránskalaš Aubry de la Martiniere ”čádjádalai” Lappis, Jean-Francois Regnard ”reagastii Lappi duogimus eatnamiidda” ja Giuseppe Acerbi ”givrrui” davás.

Máŋggalágan rájiid rasttildeapmi

Go vurden earáid čállosiid, fitnen ieš Vuovdaguoikkas Deatnogáddái, Eino Guttorm luhtte, gii lei aiddo almmustahttán vuosttas sámegielat romána Árbeeatnan luohti (1981). Ledjen gullan ahte son sáhttá leat viehka boarkkas, muhto son lei munnje miehtemielalaš ja vehá čallái go dempon goikkehiiddánguin eret poastabiillas ođđajagimánu buollašis gihpa ja peanna gieđas.

In dieđe man olu son leš mojohaddan mu maŋit artihkkala ”Sámegirjjálašvuohta doajáhagas – Eino Guttorm, ráddjejuvvon eallima govvedeaddji”. Dan áigodagas eai láven sáddet ságaid jearahallon olbmuide, de in dieđe man bures dat vástidii albmá iežas oainnu. Go munge jearahallojuvvojin, de lohken bláđis maŋŋelis muođut ruoksadin maid ledjen mahká dadjan.

Go doaimmahin temánummira, gávdnen guokte ášši maiguin jođálmahtten guovtte sámedáiddára karriera álggu. Gullen ahte mu skuvlaskihpáriid Arja ja Sirkka oabbá váccii dáiddaskuvlla Tornios ja dadje su ”čeahpes sárgun”. Coggen gahpira oaivái ja vázzen togastašuvnnas Peräpohjola oahpahahkii, gos Merja Ranttila čájehii iežas grafihka dujiid. Sus bođii Kaltio ovdasiiddu ”vuoni” gii illustrerii ságaid maiddái humoristtalaš sárgosiiguin sámefáttáid birra. Vuolláičálus lei vel Merja Ranttila – Merja-Aletta namain son časkkii čađa maŋŋelis.

Suohpanii fas gulai Ima gii lei Buolbmatjávrris eret – ujuslágan nuorra nisu geas lei roastilis bealli, oainnat son lávii njuikut seaivunsujiin. Son muitalii ahte lei čállán divttaid ja go bovden, de mahkaluššagođii muhto goittotge attii lohkan láhkai.

Dat ledje nu buorit ja dat ledje maiddái ollu. Sáhttá leat ahte ledjen vuosttas, gii almmustahttii Inger-Mari Aikio divttaid – dan háve suomagillii Kaltio temánummiris.

Ieš jorgalin Nils-Aslak Valkeapää, Kirsti Paltto ja Rauni Magga Lukkari divttaid – sis jearakeahttá ja vel jorgaleaddji skuvlejumi haga. Almmustahtten vel Johan Turi, Nils Nilsson Skum, John Savio ja Iver Jåks grafihkage.

Dahkkivuoigatvuođat ledje nuorra albmái amas doaba, eaige doaimmahusasge fidden fuobmášumi áššái. Lukkari cielahii mu mu jorgalusaid dihtii muhto maŋit ságastallamiin áddejin, ahte son lei erdon das ahte dahkkis eai jearran dađi eanet lobiid go neavvagiidge.

Go oaivečállagis muitalan sámiid ”rájiid rasttildeamis”, fuomášan dál dan sisttisdoallat maiddái dakkár dáhtokeahtes ironalaš oalgefáttá buriid dábiid duolbmamis. Temánummiris čujuhin rájiid rasttildeapmái ja dasa mo sámiid fierpmádagat ledje viidon davviriikkalaš dássái ja globála álgoálbmotpolitihkkii.

Čiekŋalut oainnu mielde rájiid rasttildeapmi laktásii ovdamearkka dihtii sámedáidagiidda, main iešguđege šlája ii sáhttán šat mu mielas máhcahit dušše beare traditionalismii iige maiddái dihto stáhtarájáid sisa. Sámegiel girjjálašvuohta sáhtii buoremusat leat ovddastuvvon Suomas, duodji Ruoŧas ja govvadáidda ja musihkka Norggas, muhto sámiide dat buot ledje ”min” sámiid iežamet ovdanbuktimat.

Temánummir gieđahalai sámi etnopolitihka olles viidodaga: sámedujiid, eatnigiela mearkkašumi identitehtii, sápmelaččaid historjjádulkomiid ođđa biekkaid sihke vehádagaid vehádagaid Suomas, nuortalaččaid dili ja anáraččaid ”ráfi álbmogin”. Temánummira njealjenuppelogi čállis oktanuppelogis ledje sámit.

Čálligoddi Samuli Aikios Kaisa Korpijaakkoi, Matti Morottajas Satu Mosnikoffii ja Ritva Torikkas Jorma Lehtolai lei datge rájiid rasttildeaddji. Mielde ledje maiddái dáiddárat ja dieđaolbmot, oahpaheaddjit ja historihkkarat, báhpat ja virgeolbmot. Dál go geahččá, de nu fáttát go dahkkiid listuge muitala sámeservodaga dilis njealljelot jagi dassái.

Šiegat muhto seamma rašši

Goalmmát temánummir jagis 1996 šattai dego vahágis. Mun ledjen namahuvvon Kaltio oaivedoaimmaheaddjin seamma jagi álggus. Juos muittán riekta, de Samuli Onnela ja Jouko Vahtola (ovddit doaimmahansearvvi ságadoalli) bagadeigga ja váruheigga mu, ahte vaikko leatge šaddan dovddusin sámeáššiid diehttin,  de galggat doallat skála viiddisin.

Soai eaba dadjan ahte ále lokte sápmelašvuođa menddo olu, ja ahte lohkkit sáhttet dolkat, muhto ledjen iešge váldán diekkár miellaguottu oaivedoaimmaheaddji rollii, ahte lohkkit ledje beroštuvvon olu eará(ge) áššiin. Nu vuosttas jagi mu bláđiin Lappi-govva gieđahallojuvvui dušše mánáid- ja meahccegirjjiin. Ságat sámefáttás álge goittotge čoagganit ja dan dihtii jagi maŋimuš nummir leige sámetemás.

Nummira fáttát ledje sihke bagadalli Paul Anders Simma oainnut sámi filmma birra ja girječálli Kerttu Vuolab vásáhusat eatnigielas; gažaldat ”sápmelažžan álgimis” ja oaivegávpotguovllu sámiid identitehtas ja čearddalaš gažaldagain arkeologiijas ja nálledutkamuša duogážiin. Bohte ovdan mearkkašahtti olbmot dego Sompio boazogonagas Matti Ponku ja lullisámi diktačálli Stig Gaelok Urheim, gean divttaidge Kari Sallamaa jorgalii suomagillii. Logi čállis sullii bealli, nappo viđas, ledje sámit.

Oaivečállagis čujuhin ovddit temánummiriidda, maidda go veardida dál, de ”dieđaleappot guovdilastojuvvon temánummir […] lea šiegat go ovddit nummirat”. Dat ii gánske leat oalát duohta: nummir gieđahalai ain rašibun šaddi temá sápmelašvuođa meroštallamis ja sámeidentitehta gažaldatvuložin bidjamis, mii boahttevaš jagiid áigge badjánii stuorra gižžun.

Juo jagis 1996 ášši lei čielggas: ”Ng. lappalašságastallan lea buollán mielaevttot stereotiippain ja jáhkkemeahttun ovttageardánahttimis. Čearddalašvuođa prinsihpat leat guđđon ollásit eret. Sápmelašvuođas ii leat gažaldat dušše gielas, dušše birgejumis, dušše ássamis Sámis, dušše eallinvugiin. Gažaldat lea olu čiekŋalabbo kulturoktavuođas, gullamis dihto árbevirrui, sohkii, gillii, kulturollisvuhtii, mii lea leavvan miehtá davvikalohta ja miehtá vássán jahkečuđiid.” Jahkegerddiid bláđen čájeha, ahte áššit máhccet ja geardašuvvet – muhto eai goassige seammaláganin.