Säämi taaiđâ lii ohtâ Kaltio 80 ive juhleive teemain. Taan numerist mij oovdânpyehtip vijđáht 2020-lovo säämi taiđuid já taiđârijd, kiäh tuáimih tavekaaloot kuávlust já meid aalmugijkoskâsávt.
Sämikulttuurân kyeskee artikkâleh láá almostum loostâ aalgâ rääjist, mut toh láá pááccám marginaallâš almonin ko taid verdid Kaltio válduášálii fáádán, tavesyemmilii kulttuurân. Sämmilâšvuotâ lii oinum eromâšávt teemanumerijn, main taat uđđâsumos lii oornigist viiđâd. Teemanumereh láá spejâlistám ääigis kuávdáš koččâmâšâid já meiddei ton tiäđu táárbu, maid jieškođe-uv ääigi čälleeh láá annaam tehálâžžân, tego Veli-Pekka Lehtola kovvee artikkâlstis ”Sámetemá Kaltios 1900-logus”.
Vuosmuu, ive 1966 teemanummeer toimâttij säämi taiđuu oovdâstjottee Áillohaš, Nils-Aslak Valkeapää. Čällen lijjii nuorâ puolvâ sämmiliih, kiäh puohtii oovdân sämikulttuur já sämmilij vuoigâdvuođâi hástulii sajaduv Suomâ ohtsâškoddeest. Tääl kuuđâ ihelove maŋa tile lii maaŋgânáál pyereeb. Nube tááhust háástuh já koččâmâšah, moh lahtojeh ovdâmerkkân sämikieláid, kulttuurlijd vuoigâdvuođáid, enâmân já luánduriggoduvváid, láá ain äigikyevdileh.
Taaiđâ lii ohtâ sämikulttuur syergi, mii liäđu já taha máhđulâžžân sehe pyehtiđ oovdân kulttuur tááhust tehálijd teemaid já addiittâllâđ pirâstittee kulttuuráin. Maaŋgâs taan ääigi sämitaiđârijn láá eidu tääl huksiimin aalmugijkoskâsii karrieer. Säämi taiđuu toimâmkieddi säämi ohtsâškoddeest lii kuittâg viehâ kärži. Tondiet taiđâreh kärttih jotelávt tilán, mast sijjân fálloo rooli sämmilâšvuođâ miäruštellen já ubâ aalmug ovdâsteijen.
Ohtân čuávdusin toos, maht säämi taiđuu puáhtá keččâđ, tubdâđ, kuldâliđ já feeriđ, lii sirdeđ vuástáväldee ibárdâs meddâl stereotijpâlijn uáinuin tast, maid taiđâreh halijdeh taiđuinis kuvviđ. Taan nummeer artikkâleh viggeh jieijâs uásild pyehtiđ kuullâmnáál eidu taiđârij jieijâs suogârdâlmijd tast, maggaar lii leđe sämitaaiđâr 2020-lovvoost já maht sii fiäráán lii ereslágán ko ovdebáin puolvâin. Ohtâ äigikyevdilumos koččâmâšâin lii tot, et taiđâreh puávtáččii rähtiđ taiđuu ton jieijâs vuolgâsoojijn. Feerejeijeeh kolgâččii pasteđ iberdiđ taiđuu eres-uv náál ko tuše váldukulttuurân uáivildum peleväldimin.
Moodeern säämi taiđust lii historjá mii lii pištám jo aainâs-uv pele ihečyeđeest. Tááláin taaiđârpuolvâin ij lekken innig taggaar oovdâstjottee rooli, mii vaiguttij čuuvtij ovdebái sämitaiđârij tuojijd. Täid koččâmâšâid suogârdeleh čuovâkove- já videotaaiđâr Marja Helander, rap-artistkyevtis Yungmiqu já Jezebro já DJ Eleonora Alariesto. Vuáđulubbooht ovtâstumsoojijd sämmilii já viestâreennâmlii kulttuur kooskâst vuájuh Eve Sarapää, kote čáálá säämi arkkitehtuurist, sehe mun já Petri Hoppu nuorttâlij taansâ kieđâvuššee artikkâlstân.
Kaltio lii suomâkielâlâš lostâ, mut juhleive kunnen almostittep vuosmuu tove meiddei sämikielâlii paldâlâsnummeer Gáldu – Käldee – Kaʹlddi. Ulmen lii kunnijâttiđ sämikulttuur sämikielâlijn almostitmáin já juksâđ meiddei vijđásubbooht tave-eennâmlijd já sämikielâlijd lohheid, kiäh láá perustum tááláá kulttuur almonijn já tábáhtusâin. Sämikielâlii numerist kiävttojeh paldâluvâi kulmâ Suomâst sarnum sämikielâ: tavesämikielâ, nuorttâlâškielâ já anarâškielâ.
Ton lasseen tain almostitmáin lii eromâš rooli, ko Oulu kulttuuruáivikaavpugivveest lii tárbu faallâđ tuávááštiäđuid tááláá säämi taiđust já kulttuurist. Lostâ lii luuhâmnáál neetist já finnimnáál fyysilâš pittán-uv ubâ juhleive 2026. Teemanummeer vuáváámist já olášutmist lii västidâm pargojuávkku, moos láá kuullâm muu já Paavo J. Heinosii lasseen Sigga-Marja Magga Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituutist já Aino Valovirta Oulu kulttuursiätusist.