Davvi ii goassige lean periferiija

”Sápmi ii goassige lean dušše meahcci”, dadjá Lappi eanagoddimusea arkeologa Jari-Matti Kuusela (HS 16.7.2025). Artihkkala mielde Kuusela leat duššástuvvan dasa mo davvi Suopma lea álo govviduvvon mystihkalaš ja guoros rádjeguovlun. Son lohká dán oainnu leat boastut muhto maiddái váralaš: dan dihtii davviguovllu historjá lea oaidnemeahttun ja vuoigadahttán muitalusa, mas olbmot máddin ”ásaiduhtte” Lappi mehciid.

Kuusela lohká dáládutkamuša goittotge čájehit eará. Ealasis sámeservošat ledje davvin jo ruovdeáiggis, ja guovllus ledje čavga oktavuođat riikkaidgaskasaš gávpefierpmádagaide. Arabialaš ruđat, bysántalaš bearralat ja indialaš indigo muitalit ahte Sápmi ii lean dušše áidalas periferiija muhto kosmopolihtalaš báiki.

Kuusela sánit leat báhcan mu millii. Sáhtášeimmetgo oaidnit sámiid historjjá oalát eará láhkai, juos eai livčče dutkan davvin seamma olu go máddin? Naba juos olbmot eai oainnášii dan periferiijan muhto kulturguovddážin, mas leat álo leamaš oktavuođat riikkaidgaskasaš fierpmádagaide? Hástalago dát olles suopmelaš iešáddejumi: áidalas ”rádjeguovlu” ii leat goassige leamašan stáhta ravdaguovlun, muhto stáhta ieš ráhkadii myhta, man dihtii davviguovlu šattaid oaidnemeahttumin?

Arkitektii dát buktá olu miellagiddevaš gažaldagaid; makkárin sámi arkitektuvra livččii sáhttán ovdánit jos sámit livčče ožžon ovddidit dan ráfis assimilašuvnna haga? Mo doaladuvašedje sámi kultuvrii arkiteaktaskuvllain, davviguovllu gielddain ja mo turisma vástidivččii ođđa informašuvdnii?

Dát mu jurdda geahčada boahtteáiggi arkitektuvrii davvin. Kuusela jurdagat inspirerejit mu duhkoraddat jurdagiin, mas gaskavuohta sámekultuvrii lea jorggihan vulosoivviid – ja mo dát rievdan stivre huksema Sámis. 

Oulu arkiteaktaskuvla ofelastá – sápmelaš máilmmioaidnu arkitektuvrra vuolggasadjin

Muhtun áigi dassái Suoma davimus universitehtas, gos oahpahit arkitektuvrra, Oulu arkiteaktaskuvllas, oahpahus doarjjuhii eurohpalaš modernismii ja oarjemáilmmi arkitektuvrii, kanonii. Sápmelaš geahččanguovlu ja Sámi¹ kolonialisttalaš historjá atne áššin, mat eai laktásan arkitektuvrii. Oahpahusa geahččanguovlu geardduhii seamma kolonialisttalaš joatkaga, mainna álgoálbmoga ja dan kultuvrra iske jávohuhttit.

Geopolihtalaš beroštupmi arktalaš guovlluide, ruoná sirdda ja sámiide laktáseaddji ruossalasvuođat, šaddi turisma ja viesuid huksema deaddu oktan dálkádatrievdama gievrras váikkuhusaiguin rájiidrasttildeaddji Sámis, leat viimmat rahpan arkiteaktaskuvlla čalmmiid geahččat davás. Oulu lea váldán ovddasvástádusa Sámi lagamus arkiteaktaskuvlan ja lea dan maŋŋá loaiddastan ovdanvázzin árktalaš ja álgoálbmot arkitektuvrra oahpaheamis. Ovttasbargu Suoma sámegiela ja -kultuvrra dutkamušas vástideaddji Giellagas-instituhtain² ja eará arkiteaktaskuvllaiguin davvin lea rahpan Oulus áibbas ođđalágan vuogi geahččat davás, mii bidjá hástalusa máttás guovdilasti geahččanvuogi.

Oahpahusa guovddážis leat bissovašvuohta, luondu ja sámiid máilmmioidnui guoskevaš prinsihpat – materiálaid gudnejahttin, resurssaid hutkás ja ehtalaš geavaheapmi, geavatlašvuohta, muitalanvierru ja buot eallevaččaid ja olbmuid dásseárvu. Oahpahussii oassálastet sámi arkitevttat ja logaldallit eará álgoálbmogiin. Oahppit barget ovttas báikkálaš servošiiguin, ja dalle oahppanproseassa ii dušše hukse visttiid muhto nanne kultuvrra. Oassi kulturárbevieruin davvin leat sámiid árbevirolaš vistetiippat ja huksehusat, ja máhttu hukset dáid árbevirolaš huksehustiippaid lea jávkamin sámeservošis. Oulu arkiteaktaossodat lea fuomášan dán ja oahppit ja sámit dutket ja huksejit ovttas sámiid árbevirolaš visttiid ja dan mielde máhcahit árbevieru ruovttoluotta servošii. Árbevieruid ádden rahpá ođđa geahččanguovlluid maiddái dálá arkitektuvrii.

Oulus oahpu gazzan arkiteavttat dovdájit kolonialismma luottaid ja gaikkodit daid plánema vuođul. Suomas leage šaddan riikkaidgaskasaš ovdamearka das, maid eakti bissovaš arkitektuvra mearkkaša: arkitektuvrra mii dovddasta álgoálbmogiid rivttiid ja hukse ovttas luondduin ja kultuvrrain.

Oulu arkitektuvraskuvla lea bohciidahttán viiddes globála beroštumi davvi orientašuvnnain. Maiddái eará arkitektuvraskuvllat leat váldán skuvlenprográmmaide álgoálbmogiid kultuvrraid gieđahalli ollisvuođaid. Suoma, Norgga ja Ruoŧa arkitektaovttastusat leat gávdnán lunddolaš vuogi ovttasbargat, go váldet sámi arkitevttaid ovttastusa SAA (Sámi Architect Association) iežaset vuollái.

Sámi gielddat: mearrádusat ovttas, ii earáid beales

Gielddat leat álo leamašan Sámi stuorámus hukseheaddjit – dat huksehit skuvllaid, beaiveruovttuid, dearvvašvuođaguovddážiid ja gielddaviesuid, mat oidnojit ja váikkuhit olles servoša árgii. Sámi gielddat Anár, Eanodat ja Ohcejohka leat váldán sihke juridihkalaš ja morálalaš ovddasvástádusa rievdadit huksenkultuvrra Sámis. Iežas prošeavttain gielddat čájehit ovdamearkka das mo huksen gudnejahttá sámekultuvrra ja historjjá.

Lávvaáššiin Sámediggelága ovccát paragráfa čuvvot dárkilit: gielda ii dušše guldal muhto pláne ovttas. Juohke lávvaášši vuolggasadjin lea Suoma vuođđolága 17. paragráfa mielde sámiid riekti bargat iežas kultuvrrain ja ovddidit dan.³

Lávvaáššiide leat laktán erenomáš mearrádusaid ja sámiid ruovttuguovllu huksenvuohkerávvagiid. Lávvema vuolggasadji lea dat mo plána doarju ja nanne guovllu sámekultuvrra. Luondduriggodagaid geavaheapmi árvvoštallo sámi prinsihpaid mielde: adnojuvvo dušše dat mii dárbbašuvvo. Lávven stivre huksema nu ahte, čitnaluodda uhccu: čovdosat mat ávkašuhttet dálá resurssaid, leat ovdasajis ja luonddu jávkan dahje čázádagaid nuoskkideapmi ii leat lobálaš.

Gielddat leat váldán málle Porvoos, mas lea nana, árvvolaš huksenvieruid gáhttema kultuvrralaš identitehta. Porvoo lea dovddus ovdamearkka dihte das, mo gielda sáhttá kulturárbevieruid gáhttema dihtii stivret huksema dárkilit huksenvuohkerávvagiiguin ja huksenlohpebargojoavkku geahčuin. VaPoRa-bargojoavkkus⁴ leat ovddasteaddjit gávpotplánemis, huksengohcimis, museaeiseválddiin ja eará áššedovdiin.

Boares Porvoo (Vanha Porvoo) erenomáš mearrádusat gáhttejit gaskaáigásaš gávpotgova, go fas Sámis daid ulbmil lea dorvvastit ealli kultuvrra bistevašvuođa ja luonddugaskavuođa – servoša, luonddu ja kultuvrra ollisvuohta.

Sámediggelága šiehtadallangeatnegasvuođa oidnet vejolašvuohtan gáibidit Sámis plánenmáhtu. Arkiteakta Sámis galgá teknihkalaš máhtu lassin čájehit, ahte ádde guovllu kulturárbevieruid, sámiid ealáhusaid ja luonddugaskavuođa sihke ádde vuođđodásis sámegielaid sajádaga ja váldá daid vuhtii plánenproseassas. Arkiteavttas gáibiduvvo maiddái máhttu ovttasbargat sámeservošiiguin ja son galgá čatnasit kultuvrralaš bissovašvuođa ja friija, ovddalgihtii dieđihuvvon miehtama prinsihpaide (FPIC).⁵ Arkiteakta ferte maiddái sáhttit čájehit mo plána ja dan čovdosat nannejit ja doalahit sámi kultuvrra. Gažaldat lea nappo kultuvrralaš gelbbolašvuođagáibádusas.

Sámi huksenvuohkirávvagiid duohken leat Suoma, Ruoŧa ja Norgga sámearkiteavttat – SAA, Sámi Architecture Association. Arkiteavttat almmustahttet beakkán ”Manifeasta Sámis huksemii”, mas muitalit konkrehtalaš sámearkitektuvra prinsihpaid.

---

Manifeasta Sámis huksemii

Mihttolávva ja heiveheapmi eanadahkii

Huksema mihttoláva ferte heivet eanadahkii, gili sturrodahkii ja olmmošlohkui. Stuorra, gávpotlágan huksenmássaid galgá garvit, ja huksenollisvuođaid galgá dahkat millosamosit máŋgga unnit ovttadagas. Dákkár huksen heive buorebut duovdagiid, doarju báikkálaš materiálaid geavaheami ja dahká vejolažžan báikkálaš fitnodagaid oassálastima. Huksenovttadagat galgá plánet nu ahte daid sáhttá sirdit ja rievdadit, ja dan mielde sajit sáhttet stuorrut dahje uhccut dađe mielde go doaibma gáibida. Unnamihttolávat, báikkálaš materiálain ráhkaduvvon ja kultuvrralaččat ruohtasmuvvan huksen nanne servvoša identitehta ja buolvvaidgaskasaš bistevašvuođa.

Luonddu gudnejahttin

Sámi máilmmigovva vuođđuduvvá vuostevurolašvuhtii: luonddus váldojuvvo dušše dat maid duođai dárbbaša, ja luonddus buorebutge bivdojuvvo go váldojuvvo. Olmmoš lea dušše okta oassi Sámi eallima máŋgabealatvuođas, mas maiddái muoras, jogas ja ealliin lea riekti eallit. Juohke duottar, johka ja vuovdi lea gean nu ruoktu. Huksen ii oaččo duššadit daid, dasgo arktalaš birrasis luonddu duššan ja eanageavaheami rievdamat leat bissovaččat – go eallinbiras jávká, dat ii máhca. Huksemis galgá árvvoštallat váikkuhusaid eallima máŋgabealatvuhtii, birrasa nuoskkideapmái ja mo huksen doarju duovdaga seailuma ja sihkkarastá árbevirolaš ealáhusaid bistevašvuođa.

Báikkálaš materiálat ja indigenuity⁶

Huksemis galgá geavahit vuosttasin báikkálas materiálaid, dego muora, hirssa, darffi ja luonddugeađggi. Resurssaid birrajohtu, ođđasit ávkkástallan ja ođđasit atnu leat deháleamos prinsihpat. Materiálat eai leat passiiva álgoávdnasat muhto aktiiva aktevrrat, maid árvu šaddá luonddus, dahkkis ja geavaheaddjis. 

Huksen atná ávkin sámiid árbevirolaš hutkáivuođa geavahit materiálaid mat gávdnojit lahka – ovdamearkka dihtii galgá váldit guoros visttiid dahje geavatkeahtes struktuvrraid ođđasit atnui. Čovdosat šaddet álo báikkálaš diliid, resurssaid hutkás geavaheami ja birrasa fállan vejolašvuođaid mielde.

Proseassa lea seamma dehálaš go boađus

Vistti árvu ii boađe dušše gárvvis hámis muhto das mo dat lea ráhkaduvvon. Servoša ja báikkálaččaid oassálastin fidnui nanne sámekultuvrra. Proseassa sáhttá leat servošii seamma mearkkašahtti go boađus, ja guođđá muittu sihke huksehussii ja olbmuide geat leat leamašan mielde dan huksemis.

Giella, kultuvra ja symbolihkka

Huksejuvvon biras buktá kultuvrra oidnosii. Almmolaš ráhkadusain ja šilttain galgá geavahit sámegielaid, ja arkitektuvrras seahtá garvit kultuvrralaš eksotiserema ja ovttageardánis, olggobealde luoikkahuvvon symbolaid.

Bassi báikkit ja kulturárbevierru ja plánejeaddji máhttu

Sámiid bassi báikkiin dahje árbevirolaš geavahanguovlluide ii oaččo hukset. 

Ovdal huksema galgá álo čielggadit guovllu kultuvrralaš ja duovddatlaš árvvu ovttas sámeservošiin (vrd. Huksenhistorjjálaš čielggadus). Plánejeaddjiin gáibiduvvo dasa lassin sámieatnama plánenmáhttu, mii sihkkarastá doarvái buori áddejumi báikkálaš kultuvrras ja dan erenomáš iešvuođain.

Riekti váikkuhit iežas kultuvrii ja kultuvrra bissovašvuhtii

Sámiin lea riekti váikkuhit dasa, makkár prinsihpaid mielde sin ruovttuguovllus huksejuvvo. Huksen galgá ovddidit sámeservoša iešmearrideami ja rievtti mearridit iežas kultuvrras, birrasis ja boahtteáiggis. Gielddat čuvvot ráđđádallangeatnegasvuođa, ja fitnuide oassálastet Sámediggi, Sámearkiteavttat (SAA) ja Sámemusea. Maiddái nuoraide addojuvvo vejolašvuohta oassálastit ovdamearkka dihtii arkitektuvra- ja plánenbájiid bokte. Huksenfitnuin gáibiduvvo árvalus das, maid dat buktet báikkálaš servošii ja kultuvrrii.

Dálkkádatrievdan ja arktalaš erenomašvuohta

Sámit leat arktalaš álbmot, ja huksen Sámis dáhpáhuvvá birrasis man dálkkádat rievdá njealje geardde johtilabbot go eará sajiin máilmmis. Huksema galgá heivehit johtilit molsašuddi dálke-, muohta- ja jiekŋadillái ja doarjut servoša ceavzit eahpesihkkarvuođaid siste.

Ovddasvástádus ovddit ja boahttevaš buolvvain

Mearrádusaid dahkamis galgá váldit vuhtii álo sihke dálá ja boahttevaš buolvvaid. Juohke čovdosa seahtá árvvoštallat dan vuođul, mo dat váikkuha boahttevaš buolvvaid eallimii ja sihkkarastá kultuvrra bistevašvuođa. Dát prinsihppa buktá guhkesáigásaš ja vásttolaš geahččanguovllu huksemii: fitnut fertejit guođđit vejolašvuođa buorre eallimii maiddái boahtteáiggis.

Gullevašvuođa dovdu ja oktavuohta eatnamii

Juohke fitnu vuolggasadjin lea ahte olmmoš ii oamas eatnama, muhto lea oassi das. Olmmoš ii hálddaš eatnama dahje luonddu, muhto eallá dain sorjavažžan ja oktavuođas daidda. Go olmmoš dovdá gullevašvuođa servošii ja báikái, mat dorjot su eallima ja identitehta, šaddá hállu vuostevurolašvuhtii, doaivva addit ruovttoluotta. Huksejuvvon biras sáhttá nannet dán oktavuođa dahje botket dan. Sámi máilmmigovva muittuha ahte doaimma motiivan lea ráhkisvuohta eatnamii ja dan eallimii. Danin juohke fitnus ferte jearrat: nannego dát gullevašvuođa dovddu ja oktavuođa eatnamii?

Eallima čábbodat

Eallit čábbát govvida jurdaga das ahte, čábbodaga geavatlašvuohta ja buorre eallin johtet giehtalaga. Dávvir ii leat dušše geavaheami dihtii, muhto dan árvu šaddá das ahte dat lea dárbbašlaš, nanus ja seammás čáppis. Maiddái huksehusat fertejit leat bistilat, daid galgá sáhttit rievdadit ja divodit, muhto seammás dat galget leat oassi eallima ollisvuođas, mas geavatlašvuohta, nanusvuohta ja estetihkka čatnasit oktii. Duoji prinsihppa ”dušše dat maid dárbbaša” gullá maiddái arkitektuvrii: ii mihkkige duššii dahkkojuvvo, ja juohke áššis lea ulbmi. Visttit galget gierdat agi dáfus, daid galgá sáhttit rievdadit ja divodit – čuođi jagi geavahanahki lea buorre mihttár maiddái arkitektuvrras.

Lohpádus boahttevaš buolvvaide

Kolonialismma luottat oidnojit vel guhká birrasis ja arkitektuvrras. Juohke fidnu ja huksehus lea oassi boahtteáiggi huksemis ja vássánáiggi divvumis. Huksema ulbmilin lea dahkat oinnolažžan ja duohtan boahtteáiggi, mas sápmelašvuohta ceavzá ja lieđđu. Dát gáibida lobi ja miehtama prinsihpa, ii dušše dán áigge olbmuin ja servošiin, muhto maiddái boahttevaš buolvvain ja eallima girjáivuođas. Juohke huksehus lea lohpádus: mii guođđit dán máilmmi buoret ortnegii boahttevaš buolvvaide.

---

Sámi huksenprinsihpat eai leat teknalaš rávvagat. Dat leat lohpádus hukset nu, ahte eallin sáhttá joatkkašuvvat.

Manifeasta lea ožžon áigái rievdama. Moatte jagis sámegielddat leat dahkan rájiidrasttildeaddji ovttasbarggus ovttas sámearkiteavttaiguin, Sámedikkiin ja sámemuseaiguin Sámi huksenvuohkerávvaga, mii vuođđuduvvá sámi kultuvrii. Dasa lassin Sápmái lea vuođđuduvvon sámehuksema stivrejeaddji bargojoavku SaRaT – sámi huksema bargojoavku. Bargojoavkkus ovddastuvvojit gieldda lávva ja huksengohcin, sámemusea, sámearkiteavttaid ovttastus SAA (Sámi Architect Association) ja Sámediggi.

Sámi gávdnu turismma bokte

Turisma nuppástuvvá sakka Sámis. Juo logi jagi dassái leat heaitán hállamis Lappi (Lappland) birra, go áddejedje ahte Eurohpá davimus oasi givrodat lea dan áidna álgoálbmoga kultuvra. Ii gávdno turistafitnodat, mii ii livčče váldán atnui Sámedikki ehtalaš turismma rávvaga.⁷ Stuorát fitnodagat čájehit málle unnibuidda, go Sámi huksenvuohkerávvagat leat vuostáiváldon stuorra inspirašuvnna gáldun. Turisma ii leat šat kultuvrra golaheaddji, muhto dan stuorra doarjja. Dán oaidná ovdamearkka dihtii das, mo turistafitnodagat dorjot sámekultuvrra.

”Coolcation”-albmanus⁸ lea juo joavdan Sápmái, dasgo eambbo’t eambbo turisttat johtet davás čoaska dálkkádaga, buhttásut áimmu ja jaskatvuođa dihtii mátti lieggasa sajis. Davvi duovdagat, jagiáiggiid molsašuvvan ja kultuvrralaš muosáhusat leat dahkan guovllus geasuheaddji molssaeavttu liegga eatnamiidda vuostá. Dát ovdáneapmi lea dahkan vejolažžan turismma, mii vuođđuduvvá sámekultuvrii, luonddugaskavuhtii ja bissovašvuhtii mássáturismma sajis.

Go oarjeriikkain hállet treanddain ja ođđa ideain, dego regeneratiiva arkitektuvrra⁹ ja turismma dahje permakultuvrra¹⁰ birra, leat Sámieatnama turistafitnodagat ádden áigá dolin, ahte tearpmaid guovddážis leat prinsihpat maid álgoálbmogat – maiddái sámit – leat atnán duháhiid jagiid.

Turismmas ja huksemis Sámis ođđa tearpmat doibmet šaldin, iige suoládeapmin: gaskaoapmin mii dovddasta álgoálbmogiid dieđu ja nanne sámiid sajádaga dálááigge plánemis. Davvin dihtet bures, ahte dát oarjemáilmmi dutkiid akatemalaš hutkosat leat sámiid agálaš diehtu – dego harmonalaš eallin ovttas luondduin, luonddu jahkodaga logihkka ja searvvušlašvuohta. Vuohki eallit ii leat teoriija, muhto ealli árbevierru ja eallinvuohki.

Danin ii leat imaš, ahte aiddo turismafitnodagat leat váldán vuosttasin atnui iežaset dáhpáhusain vuogi, man gohčodit namain land acknowledgement & give back, nappo eatnama dovddasteapmi ja lohpádus ”addit juoidá ruovttoluotta” nappo doarjut ja nannet sámekultuvrra. Ulbmilin lea buktit ovdan ahte dilálašvuođat, dáhpáhusat ja čoahkkimat lágiduvvojit sámiid árbevirolaš eatnamiin ja ahte guovllu fitnodat háliida máhcahit juoidá konkrehtalačča ruovttoluotta kultuvrii, mainna turistafitnodat ávkašuvvá. Geavatlaččat dát mearkkaša, ahte dilálašvuođa álggus dat dovddasta sámiid ja gudnejahttá sin bistilis oktavuođa eatnamii ja lohpida váikkuhit positiivvalaččat kultuvrra seailumii.

Miellagiddevaččamus ovdamearka dás lea menestuvvan turistafitnodat, mii ceggii sámedáidaga galleriija guoros vistái Avvilii. Máilmmis johtti sámedáidda gávnnai ná saji maiddái Sámis ja dan ožžo oidnosii maiddái sámiid ruovttuguovllus. Avvili galleriija lea leamašan lihkkobihttá, dasgo dušše girdingietti dihtii dovddus gilli oaččui viimmat geasuheaddji siva bisánit.

Otná beaivve sihke eatnama dovddasteapmi ja ”ruovttoluotta máhcaheapmi”, sámekultuvrra doarjun iešguđetlágan vugiiguin, lea rievdan norbman Sámi turistafitnodagain. Vuohki muittuhit ahte dálá gávpogat, huksehusat ja dálut Sámis leat guovlluin, main sámit leat orron ja dikšon jahkeduháhiid áigge. Vuohki lea lasihan áddejumi kolonialismma historjjás ja dan váikkuhusaid joatkašuvvamis, sihke nannen sámiid sajádaga diliid ja dáhpáhusaid dálááiggis.

Háliidan dovddastit ja gudnejahttit, ahte mii leat dáppe sámiid árbevirolaš eatnamiin.

Sámit leat eallán ja dikšon dáid eatnamiid, čázádagaid ja duovdagiid jahkeduháhiid áigge ja sin kultuvra ain eallá dáppe.

Mii gudnejahttit ovddit, dálá ja boahttevaš buolvvaid, ja bargat dan ovdii ahte maiddái boahttevaš buolvvat sáhttet eallit oktavuođas dán eatnamii.

Dán dihtii háliidat čatnasit vuostevurolašvuhtii ja doarjut sámi kultuvrra.

Eveliina Sarapää lea sápmelaš arkiteakta ja Sarapää Oroza Hartiala Arkkitehdit –doaimmahaga vuođđudeaddji. Sus lea viiddes máhttu divvun-, rievdadan-, viiddidan- ja dievasmahttinhuksenfitnuin, ja muorrahuksemis, erenomážit kultuvrralaččat ja historjjálaččat mearkkašahtti birrasiin.

Koneen Säätiö doarjagiid Sarapää lea álggahan golmma jagáš fitnu, man ulbmilin lea buktit oidnosii sámiid iežaset geahččanguovllu huksemiin Sámis, nannet sámearkiteavttaid ovttasbarggu ja ovddidit sámearkitektuvrra oassin iežas arkiteavtta barggu.

Dán čállosa leat inspireren:
– Noora Vaarala: ”Lappi ei ollut koskaan erämaa”, Jari-Matti Kuusela jearahallan. Helsingin Sanomat 16.7.2025.
– Jenni Laiti: ”Seuraavalle seitsemälle sukupolvelle”, ”Maailmojen luomisesta ja toisenlaisista tulevaisuuksista”. Punos, www.punos.org.
– Joar Nango ja Silje Figenschou Thoresen: ”The Indigenuity Project”, 2023

• 1 Sápmi dahje Sámeeana(n), Säämi dahje Sämieennâm ja Sää´mjânnam dárkkuha sámiid ásaiduhttán guovllu Suomas dahje oppa Fennoskandias. Sámiid ruovttuguvlui gullet Eanodaga, Anára ja Ohcejoga gielddat, ja Soađegillái gullevaš Lappi bálggus.
• 2 Giellagas-instituhtta lea oassi Oulu universitehta humanisttalaš fakultehta. Instituhtas lea riikka dási ovddasvástádus sámegielaid ja –kultuvrra alimus oahpahusas ja dutkamušas Suomas.
• 3 414/2025 Sámediggeláhka, 731/1999 Suoma vuođđoláhka.
• 4 VaPoRa lea 1970-logus vuođđuduvvon Vanhan Porvoon rakennuslupa (Boares Porvoo huksenlobi)  -bargojoavku, mii lágida árvalusaid huksenlobiid gáibideaddji fitnuin Vanha Porvoo guovllus. Dat gieđahallá ja addá árvalusaid Vanha Porvoo guovllu huksemiidda ja fitnuide.
• 5 FPIC (Free, Prior and Informed Consent) lea riikkaidgaskasaččat dovddastuvvon prinsihppa, man nannejit ovdamearkka dihtii ON álgoálbmogiid rivttiid almmustusas (UNDRIP). Dat addá álgoálbmogiidda rievtti mearridit ieš, dohkkehitgo sii fidnuid, mat váikkuhit sin eatnamiidda, luondduriggodagaide kultuvrii dahje ealáhusaide.
•  6 Indigenuity-doaba riegadii Haskell Indian Nations –universitehtas 2000-logu álggus sullii jagiid 2002–2003. Tearbma govvida álgoálbmogiid čiekŋalis hutkáivuođa ja áššiid čoavdinmáhtu, mii boahtá sin gaskavuođas lundui. Jurddašeaddji ja girječálli Daniel R. Wildcat meroštallá indigenuity báikkálaš birrasii ruohtasmuvvan fihtolašvuohtan ja hutkáivuohtan. Son lokte buolvvas nubbái sirdašuvvan viissisvuođa árbbi, mas olbmot čovdet áššiid symbiohtalaš gaskavuođain birrasii. Maŋŋeleappos doaba lea ožžon davviguovllu heivehusa. Sámedáiddar ja arkiteakta Joar Nango ovttas Silje Figenschou Thoreseniin heiveheigga dan The Indigenuity Project -fidnus. Sudno bokte tearbma lea šaddán oassin davvikonteavstta, mas dat govvida improvisašuvnna, báikkálaš hutkáivuođa ja materiálaid ođđasitgeavaheami arkitektuvrras.
• 7 Vásttolaš ja bissovaš sámeturismma prinsihpat, Sámediggi 24.9.2018
• 8 Coolcation dárkkuha turismaalbmanusa, mas turisttat vulget lupmui čoaska davviguovlluide liegga sáttogáttiid sajis. Dálkkádatrievdama mielde máŋggas ohcet buhtes áimmu, jaskatvuođa ja luonddulagašvuođa liegga dálkki sajis.
• 9 Regeneratiiva arkitektuvra lea oarjeriikkalaš akademalaš doaba, mii dárkkuha huksema mii ii duđa geahpedit birashehttehusaid muhto geahččala aktiivvalaččat nannet ekosystema ja servošiid. Dat sáhttá dárkkuhit ovdamearkka dihtii biodiversitehta lasiheami, čázi ja áimmu buhtisteami dahje resurssaid ođđasitgeavaheami nu, ahte visti guođđá eanet buori go maid dat golaha.
• 10 Permakultuvra lea oarjeriikkalaš ja akademalaš namma plánenfilosofiijjai ja geavadii, mii vuođđuduvvá luonddu ekosystemaid prinsihpaid áddestallamii. Dan guovddážis leat jahkodat, máŋggabealatvuohta ja resurssaid jierpmálaš atnu nu, ahte olmmoš sáhttá hukset bissovaš eallinbirrasiid ovttas luondduin. Permakultuvra ovttasta eanadoalu, arkitektuvrra ja servodatlaš geavadiid ollisvuohtan, mas mihkkige ii mana duššás.