Čájáhusplakáhtii válljejuvvon duodji, Matti Aikio ”Nieida Girl” (2023) lea geađas govva sámi nieiddas gii viehká geahčči guvlui geaidnoráigge. Mas dieđán ahte lea gažaldat sápmelaččas? Ja aiddo fal nieiddas? Čalbmi earuha alit gávtti ja rukses holbbi, fiskes liinni ja soljjuid šealgumin, rukses gahpira báttiidisguin. Govas lea nieida gii lea várra eret Ohcejogas. Vai leago? Nieidda muođuin ii earut iešvugiid, govas leat dušše iešguđetlágan ivnnit. Dego Aikio duodji, olles čájáhus hástala guorahallat, maid geahčči oaidná ja mo son dulko dujiid sámedáiddan.

Kolonialismma bákčasat

Máŋgga čájáhusa duojis geavahuvvo árbevirolaš duoji estetihkka ja teknihkat. Jouni S. Laiti dujiid vuolggasadjin leat muoras gohppojuvvon lihtit. Duodji mii bisseha lea ”Rástegáisá, áldduid suodjaleaddji II / Rástegáisá, vaatimien suojelija II” (2023), mii lea ráhkaduvvon čáhppadin beisejuvvon náhpus ja dasa leikejuvvon mielkkelágan plástihkas, mas ceaggá plásttetbieggamillu.

Duodji lea njuolggo kommeanta Norgga stáhta ja suopmelaš energiijafitnodaga St1 figgamušaide hukset bieggamilluid Rástegáisái. Energiijafitnodat háliidivččii atnit ávkin bassi duoddara vilttiid, rievdadit mielkki millun. Sámieatnama rivadeapmi bieggamilluid vuolážin ii noga dušše Rástegáisái: Norgga alimus riekti lea cealkán Trøndelágas čuožžu Fovsena bieggamilluid lágaheapmin, dasgo dat heađuštit guovllu boazodoalu. Velge millut goittotge jorret Fovsenis ja ođđa guovlluide plánejuvvojit bieggamillot.

Maiddái Laiti eará duojit, dego su beakkáneamos duodjeráidu ”Eatnama bávččas / Maan kipu” (2018–2023), ovdanbuktá birasáŧestusa. Ráiddu dujiin ruosta ruovdespigir lea čuggejuvvon čađa čábbát gohppojuvvon ja heavvalaston guvssi man geavjjas lea dáktečikŋa. Dego eana, maiddái guksi golgá ja gillá. Čájáhusas lea duodjeráiddu njealját oassi: vuosttas oasi lonui Kansallisgalleria (álbmotgalleriija). Laiti duojit leat oidnosis maiddái musea nuppi gearddis Jenny ja Antti Wihuri foandda čoakkáldatčájáhusas Suuria unelmia. Máŋga Sápmi Triennala duoji kommenterejit bahččagit sámiid ja sin kultuvrra árvodási váldokultuvrraid čárvvaid gaskkas. Helena Lagerqvist Kuoljoka tekstiiladuoji ”Råvaruboden” (2023) vuođđun sáhtii leat 1980-logu, Lappi (sic) eanadagaid govvideaddji gárvvesláseliidni, mas leat duoddarat, bohccot, luopmánat, skierrit ja čáppa goahti.

Dáiddár lea herven gággásii dan, mii váilu turisttaide fállojuvvon “áidalas” luonddus: ruvkket, bieggamillot, rávdnjelinnját, čuohppamat, ruovdemáđit, čierastallanguovddážat – ja dieđusge sápmelaččat. ”Verkligheten i norra kolonien – som ni tänker er”, duodji muitala hervejuvvon bustávaiguin. Eatnama kolonialisttalaš oamastallan ii heive oktii eksohtalaš Lappi-govvačoakkáldagain.

Gávtti ivnnit ja sávnnjit

Sámi ivnnit ja gávtti oasit leat anus máŋgga duojis. Okta čájáhusa estetihkalaččat ja doabalaččat mearkkašahtti duodji lea Maarit Magga ”Eatnamis mun lean saddan / Maasta olen minä tullut” (2023), man lea duddjon iežas fulkkiid guovttelogigolmma boares gávttis. Duodji lea seainnis heaŋgájeaddji láđđegákkis, mas sullii njealjádas lea láhttis ja masa leat gorrojuvvon gávtti mihtilmas oasit: čeahpáhat, holbbit, sealggit. Vuolleoasis leat čáhppadut ja unnit hervejuvvon gávttit, ja mađe badjelabbui duoji geahččá dađe ođđasut, čuovgadut ja ivdnát gávtti oasit leat geavahuvvon.

Magga duodji dokumentere maiddái Eanodaga gáktebivttasvuogi rievdama áiggiid čađa. Čájáhusteavstta mielde duoji badjeoassái lea guđđon sadji dáiddárá iežas gávtti várás ja man galgá lasihit dasa su jápmima maŋŋá.

Oassi duoji gákteosiin lea giddejuvvon duogášgággásii jorgut. Jorggugávttiin sámit lávejit čájehit vuostálastima dahje fasttášeami. Nuppe dáfus jorggotbealli biktasis lea dat mii lea liikki vuostá, buot lagamusas geavaheaddji. Duodji hástalage smiehttat, maid jorggotbealde váldon duoji oasit mearkkašit. Govvidago gággása máhcastahkii giessaseaddji jorgguholbi, dan sohkabuolvva, mii morihii 1970-logus gáibidit sin rivttiid? Vai fállágo duodji geahččái mearihuddama ilu dulkot?

Duodji bidjá gažaldatvuložin gárvodeapmái gullevaš sápmelašvuođa eksotiserema nu ahte bidjá iešguđege gávttioasi ovdan ja muittuha ahte gávttis oaidná gos lea eret, sohkabeali, soga ja persovnnalaš smáhka. Gákti ii leat goassige másságálvu, ii geavahuvvo oktii, dat lea gieđain duddjojuvvon, bistilis bivttas.

Geavahuvvon gákteosiin lea njuolga oktavuohta daidda olbmuide geain dat leat leamašan badjelis. Duojis oidnojit hárduid govdodagat ja čeahpáhiid gassodagat. Eandalitge duoji vuolimus oasis oidno almmáiolbmo gávtti gollan čeabet, mii lea čalbmáičuohcci intiibma ja mas sáhtášii measta haksit adni hája, juos jolggadivččii njahkat havssašit dan.

Duodji čohkke sápmelašvuođa buot dábáleamos visuála mearkkaid, nappo ivdnás čuolddabáttiid, láđđedearrásiid, duriid, mihtilmas čuohpastagaid oktan čáppa gákkisin. Sávnnjiid sisa lea goittotge čihkkojuvvon čiekŋalut mearkkašupmi go dušše estehtalaš miellabuorri.

Stuibmi ja birasnávddašeapmi

Máŋgga duojis bohtet ovdan temát, mat laktásit kolonialismii, eanageavaheami vuoigatmeahttunvuođaide ja luonddu bilideapmái, muhto eandalitge nuorra dáiddáriid dujiin leat maiddái njuolga stuimmi elemeanttat. Bivttashábmejeaddji Reetta Tornensisa ”Ále jávohuva / Don’t be silent” (2022) duojis oaidná rámppas čuvgesrukses oalgeskoađđasiid main leat čuolddabáttit ja silkki riesaldagat, ja snuibagahpir masa lea hervejuvvon duoji namma čuvgesrukses bustávaiguin. Unisex-bivttasollisvuohta lea duddjojuvvon Sápmi Pridei ja dat heivešiige miellačájeheaddji badjelii dahje presideantta iehčanasvuođabeaivve vuostáiváldimii ja dáiddamuseai.

Birasáŧestusa lassin dujiin oaidná maiddái birasnávddašeami. Søssa Jørgensena ja Geir Tore Holma videoduodji ”Skaajhvole aaltoe” (2022) čájeha eanadagaid ja eatnan labis govvejuvvon šattuid, sámmáliid ja jeahkáliid. Duoji namma čujuha oaivás ja ovttaskas áldui, ja video govvidage eanadaga bohcco geahččanguovllus. Drámádovddu buktá duogášmusihkka, mas vástidit Georg Buljo, Charlotta Gabpien-Njalta ja Daniel Sandén-Warg. Kamera lihkastat lea measta erohtalaš go dat čeassá jeagilduvvan geađggi mielde, njávká makrogovas čáhppesmuorjji, manná čada jorri mierkká ja lákta hoaššaid.

Inger Blix Kvammena duodji ”Varanger Archives. Sámi Chanel No5” (2023) lea gávvil: namainis dat gohčču geahčči gopmirdit duoji ovdii ja haksit. Geađgái giddejuvvon, golleláiggiin čadnojuvvon suoidnegihppu hakso. Materiálan lea geavahuvvon háisosuoidni, mii lea dovddus hádjašaddu miehtá eatnanspáppa davveoasi. Duodji ja dasa geavahuvvon luonddumateriálat čuhcet geahčči áiccuide nu ahte son earuha daid erenomášvuođaid.

Viđa sálii juohkásan čájáhusa heŋgen lea luomus, ja eandalitge stuorát dujiide, dego Katarina Spik Skuma installašuvdnii ”Around the fireplace” (2023) lea várrejuvvon doarvái sadji, vai daid birra sáhttá váccašit. Spik Skumma installašuvdnii gullet bohccoduoljis ja ulloránuin duddjojuvvon čohkkánguottát, beavddáš man alde leat gáffegievdni ja porsliidnagohpat, ja ivdnás ullogákkesbáttit ja bohccočoarvvit mat heaŋgájit bajábealde. Ruojus čájáhussáles installašuvdna lea guoibmái, muhto geahčči ii dieđus oaččo doppe čohkohaddat, dađi bahábut.

Sápmi Triennale rahppui Norgga Budejjus Eurohpá kulturoaivegávpotjagis 2024. Roavvenjárgga Korundis dat lei oidnosis skábmamánu lohppii ja dan maŋŋá dat boahtá Oulu dáiddamuseai dálvit 2026 kulturoaivegávpotjagi prográmma oassin. Lea miellagiddevaš oaidnit mo dan heŋgejit Oulus, ja makkár ođđa oktavuođat dujiid gaskii šaddet.