Sääʹm lie pleässjam Eurooppâst takainalla tobddum paar- da joukktaaʹnsid 1800-lååǥǥ mâʹŋŋbeäʹl rääʹjest. Sij pleässjemkulttuurâst lie määŋg seämmanallšemvuõđ kaʹrjjlaž da tâʹvvruõššlaž pleässjemkulttuurivuiʹm. Šuurmõs vueʹss sij äʹrbbvuõđlaž pleässjummšin, možât puk, lie puättam Ruõššjânnam Kaʹrjjlest da Ruõššjânnmest. Seämmanallšem pleässjummšid toobdât Kuâlõõǥǥâst jeeʹres säʹmmlai kõõskâst še. Sääʹm pleässje jäänmõsân täʹlvvsiidâst jälstempoodd, leša nääiʹmin da jeeʹres prääʹznǩin še pleässješ. Pleässjummuž suõm siõri takainalla garman, njäʹlmmgarman leʹbe läullmõš. Pleässjemsuõmmâz leʹjje täujja ruõššlaž pleässjemlaaul, leša måtmešt pleässjummuž suõmsiõrrjen õʹnneš saaʹmi äʹrbbvuõđlaž leeuʹdid.

Pleässjemkulttuur šõddmõš õhttan ortodookslaž vuäʹmmveâr (старообрядство) cõjjlõõttmõʹšše 1800-lååǥǥ looppâst. Vuäʹmmviõrõõžži õʹnne pleässjummuž reäʹǩǩen. Lääʹdd tuʹtǩǩeei Väinö Tanner arvval, što saaʹmi pleässjemäʹrbbvuõtt aaʹlji Paččjooǥǥ Kõllaǯjooǥǥ täʹlvvsiidâst, kååʹtt leäi ââʹnnmest iiʹjjin 1875–1888. 1900-lååǥǥ aalǥâst saaʹmi pleässjemrepertuaarâst leʹjje nuʹtt puärrsab neelljõkpleässjummuž ko ođđ paarpleässjummuž. Jeäʹrben kaʹdreeʹlest šõõddi raʹvves vueʹss sääʹmkulttuurâst da tõn siõrrâmčeäʹppvuõđ õʹnneš äärvast. Suõʹnnjlest kaʹdreeʹl pleässjummuš juätkkji puåtkkneǩâni nuuʹbb maaiʹlmvääin räjja.

Saaʹmi pleässjummuž

Kaʹdrel lij tobddsumus saaʹmi neelljõkpleässjummšin. Tõt leäi tuõđi siâssum nuuʹbb maaiʹlmvääin räjja, da tõn pleässješ siõmmneʹžže vääin mâŋŋa še. Sääʹmkaʹdrel vuâđđââvv fraansk-kaʹdrella, koʹst šõõddi siâssum pukveeʹzz Eurooppâst 1800-lååǥǥ aalǥâst. Eeʹjj 1811 tõn vaʹlddeš ââʹnnma Ruõššjânnam huåvâst, da mâʹŋŋlest, 1800-lååǥǥ Ruõššjânnmest, tõʹst šõõddi pleässjummuž vuâđđmall puki õhttsažkåʹddklaassi kõõskâst. Sääʹmkaʹdreeʹl kovveeš määŋgin lääʹdd õõlmtõõzzin 1900-lååǥǥ alggbeäʹlnn. Možât tõt leäi saaʹmi kõõskâst tobddum juʹn 1870- leʹbe 1880-lååǥǥ rääʹjest. Sääʹm kočču pleässjummuž kaʹdreeʹlen ruõššǩiõl kaʹdreeʹl miârkteei sääʹn (кадриль) mieʹldd. Antti Hämäläinen kovvad kaʹdreeʹl pleässjummuž eeʹjj 1938:

”Leäi vueiʹnnem ärvvsaž, ko täk vuäʹmmålmma viʹǩǩe ääʹǩǩeez pleässjeeʹl šââʹld kõʹsǩǩe jooreeʹl tõʹst vuâstpaar ooudâst måttmid, måttmešt samai vaiʹǧǧes laauʹǩid – âma tobddveʹted kaʹdreeʹl – da viiǥǥeeʹl mâŋŋa tõʹst ärvvsen eʹpet paarâs päikkses. Da tät juätkkji, håʹt leäi inn, čiâss nuuʹbb mâŋŋa tueʹlesiʹnne čiâss kooum räjja, koon mâŋŋa levvjam da piustõõvvâm oummu mõʹnne vueʹđđed, nuʹtt što eʹpet puõʹtti jeäʹǩǩää vueiʹtet ođđ viõǥǥivuiʹm.” (Antti Hämäläinen: Koltta-Lappia kuvin ja sanoin.)

Dokumentõsttum paarrpleässjummuž lie 1800-lååǥǥ looppâst da 1900-lååǥǥ aalǥâst, da jäänmõsân tõk puõʹtte Ruõššjânnmest. Paarrpleässjummuž leʹjje siâssum Paččjooǥǥâst da Peäccamsiidâst, leša jie deʹbe Suõʹnnjlest. Täk pleässjummuž eeʹttkâʹstte tõn ääiʹj euroopplaž populaarpleässjemkulttuur. Määŋgid saaʹmi paarrpleässjummšid vueiʹtet ââʹnned ”twosteʹppen”, da musikkân tõin ââʹnet šlaajjnalla ääiʹjpoodd siâssum ruõšš suõmmsid. Ouddmiârkkân Korobuška da Mään päštt -pleässjummuž (Pleäčktempleässjummuš) suõmmâz leʹjje veiddsânji tobddum Ruõšš väʹlddkååʹddest.

Saaʹmi laullsiõri sääʹn leʹjje täujja ruõššǩiõʹlle, håʹt määŋg vuässõõttjin jie silttääm ruõššǩiõl. ”Ainamilaadu” (Tattarkâlvvmõš) lij tobddsumus sij laullsiõrin. ”Ainamilaadu” lij suõmmâz ǩeärddveʹrstt še, da tõn alggveärr lij vaʹstteei ruõšš ǩeärddveeʹrstest: Ой дид, ладо, [сеяли, сеяли]. ”Ainamilaadu” älgg tõʹst, što ålmma čueǯǯa palddlõõžži lõõnj nuuʹbb beälla, da neezzan seämmanalla lõõnj nuuʹbb beälla. Oklduʹna lij laullsiõrr, koon alttad õhtt neezzanpleässjeei. Suʹst lij ǩiõđâst nozvaireeʹppiǩ, koon son lepprâstt ääimast pleässjeeʹn. Siõmmna ääiʹj ǩeeʹjjest son räukk nuuʹbb pleässjeei mieʹldes, da tät kââčč kuälmad dno. tõn räjja, što šââʹldest lij kuʹǩes räidd, kååʹtt liikkad kruuggâst.

Pleässjummuž suõm siõrrmõš

Pleässjummuž suõm siõrrmõʹšše õnnum musikkân lie leämmaž nuʹtt ”pleässjemlaaul” ko instrumentaalmusikk (sååitanjmusikk), koon čuäʹjteš jäänmõsân garmaanin da njäʹlmmgarmaanin. Instrumeeʹnti âânnmõš aaʹlji 1800-lååǥǥ mââimõs beäʹlest. Tät leäi takainallšem ruõššlain, kaʹrjjlain da Kuâlõõǥǥ säʹmmlain še. Teâđast taarrla da läʹddla še õʹnne sååitnjid. Läʹddlaž etnograaf Samuli Paulaharju kovvad, mäʹhtt saaʹmi eʹjjpeeiʹvprääʹzniǩ puuʹđi kaʹdreeʹl siõrrmõʹšše eeʹjj 1914:

”Da puk piâr moʹlidvâstt, čõõʹlmeez restt da kååʹmmard Vuâsppååʹd ooudâst (kaavâs da tuõvâs) […] Leša juʹn jeäʹǩǩespeeiʹv põõrt nuõrr ååumai tääʹvat garmaan da siõrškuätt kaʹdreeʹl suõm.” (Samuli Paulaharju: Kolttain mailta, 1921.)

Jeeʹresnallšem sååitnji mieʹrr šõõddi 1920- da 1930-lååǥǥain da pleässjummuž suõm siõʹrre ceärnnsest še. Antti Hämäläinen kovvad garmaansiõrri rool puõʹttinalla eeʹjj 1938:

”Ko ǩiõččât täid määŋgid kaʹdrelvuâraid, kook puåtkkneǩâni liânttân jåʹtte kueiʹm kueiʹmeen mâŋŋa, de čårroummu vuâmmas garmaanšeeʹǩǩ, kååʹtt suåppâst iišteeʹl da piustõõveeʹl lij vaalmâš siõrrâd seämma suõmid oʹđđest di oʹđđest. Hääʹrveld suin måtam kaʹdreeʹl ääiǥas pääiʹǩ vaajat ǩii-ne, kååʹtt ij nuʹtt puârast silttâd suõm siõrrâd, teʹlsåittneǩ jiõčč vuârstes lauʹǩǩad kaʹdreeʹl siõrrâd. Leša suõmsiõrri tuâj paʹlǩǩeet juõʹǩǩ pleässjummuž mâŋŋa ǩiõđ uuʹdeeʹl. Pleässjummuž mâŋŋa õs puk pleässjam ålmma rääidast puõʹtte suõmsiõrrja ǩiõđ uʹvdded.” (Antti Hämäläinen: Koltta-Lappia kuvin ja sanoin.)

Lääʹdd tuʹtǩǩeei Karl Nickul inventõõʹsti Suõʹnnjel kääuʹnid eeʹjj 1938. Suu liistâst leʹjje määŋg sååitanj, nellj garmaan, kueʹhtt njäʹlmmgarmaan di kolmm gramofoon. Täid jie kuuitâǥ pohttam Lääʹddjânnma nuuʹbb maaiʹlmvääin mâŋŋa evakkoääiʹj.

Pleässjummuž suõm siõrrmõš pleässjemlaaulivuiʹm leäi takainallšem jeäʹrben 1950- da 1960-lååǥǥain tõʹnt, ko Čeʹvetjääuʹrest ni Njeäʹllmest jie leämmaž sååitanj.

Pleässjemlaaul lie ruõkkum jiânnai, ko sääʹm äʹrbbvuõttčieʹppid mainstõʹtteš jiânnai tän ääiʹjpooddâst.

Leʹjje ruõšš laaul, koin laulluš alggveärlaž ruõššǩiõllsaž saaʹnivuiʹm, ouddmiârkkân: Ay nam ladan ’Tattarkâlvvmõš’, da Vo sadu li v ogorode ’Muõrrkarddsest’. Ruõšš da kaʹrjjel pleässjemlaauli melodiaid čuäʹjteš sääʹmǩiõllsaž saaʹnivuiʹm. Täujja täin kovveeš oummid da jieʹllem sääʹmõutstõõzzâst. Täk suõmmâz leʹjje tuõđi siâssum da måttmin tõid õʹnneš leeuʹdi suõmmsen še. Ouddmiârkkân Miklai da Täđjjan -leeuʹd suõmâs, kååʹtt kovvad rääʹǩǩesvuõttmainnâz da kaavsõõzz ǩeâšttõõlli vuõddmâstõõlljid 1920-lååǥǥast, vuâđđââvv ruõšš suõmmsa Yablochco ’Uʹcc jaablâž’. Suõmâs šõõddi tobddum vuõssmõs maaiʹlmvääin (1914–1918) poodd.

Ođđ jieʹllem pleässjummša

Nuuʹbb maaiʹlmvääin mâŋŋa äʹrbbvuõđlaž saaʹmi pleässjemkulttuur ǩeäppneškuõʹđi, leša 1970-lååǥǥast sääʹm aʹlǧǧe aktiivlânji jeällted pleässjummšeez. Puärrsumõs tobddum fiʹlmmruõkkmõš sääʹmkaʹdreeʹlest lij eeʹjjest 1973. Čeʹvetjääuʹr sääʹm čuäʹjte kaʹdreeʹl Aanrest Sääʹmjeäʹǩǩääž (lä. Saamelaisiltamat) -šõddmõõžžâst. Jeäʹǩǩää puuʹtʼti lääʹdd ǩeʹrjjneǩ Reino Paasilinna, da YLE čuäʹjti prograamm televisiost. Čuäjtõõzzâst leʹjje kääuʹc pleässjeeʹjed da õhtt musikkneǩ, kååʹtt soiʹttji garmaan.

Sõrgg šõʹdde kueʹhtt čuäjtõõtti joouk: Čeʹvetjääuʹr kaʹdreljoukk da Njeäʹllem meeräʹrbbvuõttjoukk. Čeʹvetjääuʹr sääʹm leʹjje puättam vueiʹvvääʹššest Suõʹnnjlest da Njeäʹllem sääʹm Peäccamsiidâst da Paččjooǥǥâst. Čeʹvetjääuʹr joukk čuäʹjti âlddsin pâi kaʹdreeʹl, ko Njeäʹllem joukk däs pleässji jeeʹresnallšem pleässjummšid.

Njeäʹllem joukk tuʹmmji leeʹd kaʹdreeʹl pleässjeǩâni, håʹt määŋg Njeäʹllem sääʹm toʹbdde tõn. 1970-lååǥǥ looppâst čueʹtteeʹjj loopp räjja täk kueʹhtt čuäjtõõtti joouk vaʹldde vueiʹvv-vaʹsttõõzz saaʹmi pleässjummuž seeiltummšest. 1970-lååǥǥast saaʹmi äʹrbbvuõđlaž pleässjummšid ruõʹǩǩeš videooʹje.

Joouk čuäjtõʹtte pääiklaž prääʹznǩin, leša jeeʹres åʹrnn še, ouddmiârkkân Kaustinen meermusikkprääʹznǩest. Jooukid koččuš ålggjânnmid še, Japaan räjja. Čeʹvetjääuʹr jooukâst oummu leʹjje kuuitâǥ kookksab maaʹtǩid vuâstta, ko määŋgas pleässjeeʹjin leʹjje ââʹǩǩoummu. Njeäʹllem joukk jooʹđi õõut vuâra Franskkjânnmest vuässõõttmen meeraikõskksaž folklorefestivaalâst. Ruʹvddouddzääʹvesǩ (lä. rautaesirippu) kõččmõõžž mâŋŋa 1980-lååǥǥ looppâst sääʹm pieʹsse kuâssa säʹmmlai årra Kuâlõʹǩǩe še. Tät jååʹđti jieʹlli kulttuurvaajtummša, pleässjummuž beäʹlest še.

Ođđ sååitnjid haʹŋǩǩeeš 1970-lååǥǥast vueʹssen saaʹmi pleässjummuž jeälltummšest. Vuõssmõs sääʹm sååitanjmusiikk ruõkkmõõžž lie tän pooddâst. Čeʹvetjääuʹrest jäänmõsân garmaan siõri Jäʹǩǩem Feodoroff. Njeäʹllmest Semman Jefremoff siõri pleässjummuž suõm njäʹlmmgarmaanin da Reeiǥ Koputoff garmaanin da mandoliinin.

Äʹrbbvuõttčeäʹpp Eeʹlljaž Moshnikoff mättji pleässjemsuõmmâz ko leäi kueʹssen Kuâlõõǥǥ säʹmmlai åʹrnn Luujääuʹrest. Son soiʹttji suu tueʹjjeem liânttummuž garmaanšekka Ahti Similä, kååʹtt mättʼtõõli da čuäʹjteškuõʹđi tõn. Tän suõmmsest šõõddi pukin siâssumõs kaʹdrelsuõmâs di tõn õʹnneš pâi čuäjtõõzzin 1970-lååǥǥ looppâst 2010-lååǥǥ räjja. Suõmmâz soiʹttješ liânttummšest še teʹl, ko garmaansiõrri ij leämmaž vuäǯǯamnalla.

1990-lååǥǥast kaʹdrel šõõddi vueʹssen Čeʹvetjääuʹr škooul prograammâst. Čeʹvetjääuʹr aazztummuž 50-eeʹjjprääʹzneǩpeeiʹv eeʹjj 1999 prääʹznǩest leʹjje nuʹtt vuõrâsoummi ko päärnai joouk, kook čuäʹjte kaʹdreeʹl. Eeʹjj 2009 Čeʹvetjääuʹr škooul rehtor säärnai mainstâttmõõžžâst, što päärna jie vuâlǥče škooulâst ǩiõl, ǩiõtt-tuâjai da kaʹdreeʹlsiõrrmõõžž vuâđđsilttõõzzitää.

Ânnʼjõžääiʹj kaʹdreeʹl siõrât muđoi še ko tåʹlǩ čuäjtõõzzin. Tõn mättʼtet Čeʹvetjääuʹr škooulâst da sättʼtõõǥǥvärrsaž kuursin. Eeʹjj 2022 Sari Saxholm, Minna Moshnikoff da Mari Gauriloff õlmstõʹtte ǩeeʹrj saaʹmi kaʹdreeʹlest. Ǩeʹrjj lij vuõssmõs, kååʹtt âânn seʹst kaʹdreeʹl siõrrmõõžž vuäʹppõõzzid, laauʹǩid, määŋgid kaʹdrelsuõmmsid da siõrrmõõžž historia. Ǩeeʹrjteei lie puk sääʹm. 2000-lååǥǥ aalǥ mâŋŋa Njeäʹllem joukk ij leäkku teänab tåimmam, da paarrpleässjummšid pleässjet ânnʼjõžääiʹj tuõđi hääʹrveld. Tåʹlǩ kaʹdreeʹl siõrât aktiivlânji.

Pleässjeei meer -čuäjtõõzz Äʹvv-muʹzeeʹjest eeʹjj 2024 lie plaanääm da čõõđtam Marko Jouste da Petri Hoppu õhttsažtuâjast Hanna-Maaria Kiprianooffin da Christina Mathisenin. Hoppu da Jouste lie ǩeeʹrjtam še saaʹmi pleässjummuž ǩiõttʼtõõlli ǩeeʹrj Skolt Saami Dance – The Transformative Journey of Tradition, Resilience, and the Arctic Quadrille (Bloomsbury Publishing 2026).

Jåårǥlâttmõš: Terhi Harju, Mariann Bernhardt da Kia Olin